Porajmos, zapomniany holocaust

Porajmos, zapomniany holocaust – relacja z wydarzenia upamiętniającego zagładę Romów i Sinti w nazistowskim obozie Aushwitz-Birkenau

Małgorzata Sobolewska

W Birkenau wciąż są brzozy. Miejsce po obozie ciche i spokojne, otoczone lekko szumiącymi drzewami. Między nimi, na uboczu, ruiny krematorium numer 5, w którym w nocy z 2 na 3 sierpnia 1944 roku doszło do Porajmos, masowej zagłady Romów. W 70 rocznicę ludobójstwa młodzi potomkowie Romów z 25 krajów europejskich oraz działacze z organizacji pozarządowych zgromadzili się w miejscu dawnego krematorium i modlili się wspólnie za ofiary tej tragedii. 2 sierpnia, Dzień Pamięci o Zagładzie Romów zgromadził również przedstawicieli rządów i parlamentów Polski i innych krajów europejskich oraz instytucji Unii Europejskiej.

Porajmos to w języku Romani pochłonięcie, całkowite pożarcie. Ogólną liczbę ofiar wśród Romów i Sinti szacuje się na około 500 tys. Na terenach Polski i Związku Radzieckiego w masowych egzekucjach ginęły całe tabory i wioski. Około 23 tys. Romów i Sinti umieszczono w cygańskim obozie w Auschwitz-Birkenau, tzw. Zigeunerfamilienlager. Większość zmarła w wyniku chorób i wycieńczenia lub została zamordowana w komorach gazowych. Prawie 3 tys. zginęły podczas ostatecznej likwidacji cygańskiego obozu w krematorium nr 5 w nocy z 2 na 3 sierpnia 1944roku.

Wszyscy doskonale zdają sobie sprawę z tego, czym był Holocaust,  jednak zagłada Romów i Sinti podczas drugiej wojny światowej to dziś wciąż temat mało znany. Sami Romowie nie mają też tak dużych możliwości jak społeczność żydowska by zadbać o dotarcie z tą wiedzą do masowej świadomości. TernYpe, Międzynarodowa Sieć Romskich Organizacji Młodzieżowych, by zwiększać tę świadomość wśród młodych ludzi corocznie gromadzi młodzież pochodzenia Romskiego oraz nie Romskiego na Inicjatywie Upamiętniającej Ludobójstwo Romów (Roma Genocide Remembrance Initiative).

Po drugiej wojnie światowej ludobójstwo romskiej społeczności nie zostało oficjalnie uznane i popadło w zapomnienie, nie zyskując uwagi ani rządów, ani uczonych. W czasie procesów norymberskich był to wątek traktowany pobocznie i żaden ze świadków zagłady Romów nie został wezwany do przedstawienia swojego świadectwa. Dopiero podczas procesu Adolfa Eichmanna w Jerozolimie zbrodnia przeciwko społeczności romskiej została wreszcie wyodrębniona. Zajęło jednak kolejnych 20 lat nim w 1982 Republika Federalna Niemiec uznała oficjalnie zbrodnię dokonaną na Romach za ludobójstwo. Wiele krajów europejskich wciąż  tego jednak nie zrobiło,  a tragedia ta nie znalazła póki co należytego miejsca w podręcznikach i na lekcjach historii. Europie brakuje wiedzy na temat Romów, w tym  elementarnej świadomości, ze Romowie jako społeczność przeszli przez traumę ludobójstwa. Mimo upływu lat w wielu społeczeństwach wciąż pokutują do tego mity na temat Romów, a oni sami zmagają się z wykluczeniem i biedą, często są też obiektem agresji i prześladowań. Ta sytuacja zmienia się powoli. W 2011 roku polski parlament ustanowił 2 sierpnia Dniem Pamięci o Zagładzie Romów. Wciąż trwają prace nad ustanowieniem dnia ogólnoeuropejskiej pamięci. Ważnym gestem podczas tegorocznych obchodów w Auschwitz było przemówienie Claudii Roth, wiceprzewodniczącej Bundestagu. Po raz pierwszy oficjalnie przeprosiła ona członków społeczności romskiej za zbrodnie dokonane na ich narodzie przez narodowych socjalistów.

Obchody w Auschwitz były punktem kulminacyjnym kilkudniowego spotkania ponad tysiąca młodych ludzi w Krakowie w ramach Inicjatywy Upamiętniającej Ludobójstwo Romów . Kilkudniowe warsztaty i dyskusje w których udział brała również Kampania Bez Nienawiści, były nakierowane na poszerzenie wiedzy o ludobójstwie i jego przyczynach, szerzenie pamięci o tym wydarzeniu, poznawanie kultury romskiej oraz obecnej sytuacji społeczności romskiej w poszczególnych krajach Europy, łamanie stereotypów. Kampania Bez Nienawiści również zaznaczyła swoją obecność na wydarzeniu, wciągając młodych ludzi w akcję uliczną, polegającą na malowaniu murali niosących pokojowy i antydyskryminacyjny przekaz. Warsztatowicze wycinali i malowali wspólnie  z Dariuszem Paczkowskim z Fundacji Klamra napisy w swoich językach takich jak bułgarski, francuski, angielski, polski, słowacki. Uczestnicy z wykorzystaniem szablonów malowali też płócienne torby, które jako pamiątkę warsztatów mogli zabrać do domu.

Karolina Mirga, Sekretarz Generalny TernYpe, głównego organizatora spotkania w Krakowie, wyraziła nadzieję, że wspólna praca młodych aktywistów, organizacji społecznych i ustawodawców doprowadzi do zwrócenia większej uwagi europejskich społeczeństw na problemy rasizmu, mowy nienawiści i szerzącego się ekstremizmu. „Minęło 70 lat od tragicznych wydarzeń 2 sierpnia, ale wciąż Romowie doświadczają aktów przemocy, prześladowań i dehumanizacji. Jeśli nie uznajemy i nie potępiamy przeszłości, pozwalamy tym samym podobnej retoryce występować dziś. To dlatego ternYpe działa na rzecz zwiększenia świadomości o ludobójstwie Romów. Występujemy w imię naszej godności.”

Zoni Weisz to Sinti, który przeżył. Udało mu się uciec podczas deportacji do Auschwitz w 1944, gdzie zginęła większość jego rodziny. Reszta została stracona w innych miejscach. Zoni miał wtedy 6 lat. Dopiero w latach 90. zaczął publicznie mówić o swoich przeżyciach i o wojennych losach Romów i Sinti. Stał się też pierwszym przedstawicielem społeczności romskiej, który przemawiał w niemieckim Bundestagu. Podczas spotkania z młodzieżą w Krakowie  podkreślał konieczność przechowywania pamięci o tych wydarzeniach oraz edukacji, przypominał o równości wszystkich obywateli Unii Europejskiej: „Najważniejszą dziś rzeczą, szczególnie dla młodych ludzi, jest rozwój i edukacja. Nie siedźcie i nie czekajcie, aż ktoś przyjdzie Wam z pomocą, ale wyjdźcie sami do świata i sami kształtujcie swoje życie. Klucz do lepszego życia to edukacja. To jedyna droga by być wolnym tu – pokazywał – w swojej głowie. Uczyć się, myśleć, być równym w społeczeństwie. Musimy być równi. Jesteśmy wszyscy obywatelami Unii Europejskiej. Mamy te same prawa i musimy się ich domagać.”

Komentarze

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.

Dodaj zdjęcie opcjonalne (tylko JPEG)